'In Auschwitz fluiten de vogels niet'
REGIO | De samenleving stond en staat deze dagen stil bij de bevrijding van het concentratiekamp Auschwitz-Birkenau in zuidoost Polen. Het was maandag 80 jaar geleden dat een eind kwam aan de gruwelijkheden. Karel Bruinsma bezocht het kamp in maart 2023 en tekende zijn impressies op.
Door Karel Bruinsma
Afgezien van een specifieke groep mensen die de Holocaust hoe dan ook blijven ontkennen, zal het merendeel van de mensen bekend zijn met de gruwelen die de Nazi’s hebben begaan tijdens de tweede wereldoorlog. Talloze boeken en even zo mooie als ontroerende films zijn er in de loop der jaren verschenen over deze zwarte bladzijden van onze geschiedenis. Het kwaad echt zién is toch iets anders dan erover lezen of vanaf het rode pluche naar een bioscoopscherm kijken.
Onlangs bezocht ik met mijn beide zoons het zuidoosten van Polen, de contreien waar mijn oma in 1885 werd geboren in een dorpje dat toen Louisenthal heette en nu een onuitsprekelijke naam heeft.
De Poolse naam Oswieçem zullen de meesten van ons echter wel herkennen. Ook die stad had een tijd lang een Duitse naam die iedereen kent: Auschwitz. Want Polen werd in WO II opgedeeld in een Duits deel en een Sovjetdeel. Polen en dus ook Oswieçem hielden op te bestaan. Auschwitz werd synoniem voor het onvoorstelbare kwaad dat mensen andere mensen hebben aangedaan. Concentratie en vernietigingskamp Auschwitz en Auschwitz-Birkenau zijn nu staatsmuseum. Een gedenkteken waaraan ik met mijn zoons een bezoek bracht.
In Auschwitz 1 zijn de laatste objecten bijeengebracht die gevonden werden nadat de Sovjets het vernietigingskamp in januari 1945 bevrijdden. Balen vol mensenhaar, duizenden paren schoenen, koffers en brillen die nog niet naar Duitsland waren afgevoerd om -hoe cynisch- gerecycled te worden, werden tot ontsteltenis van de bevrijders teruggevonden. Ze liggen nu als stille gruwelijke getuigen van wat niet te bevatten is bewaard achter glas. Wel lukte het de Nazi’s om de crematoria van Auschwitz-Birkenau op te blazen. De ruïnes liggen er onaangeroerd bij. Je loopt er naartoe vanaf het platform waar de treinen stopten met hun menselijke lading.
Op dat platform werden deze mensen direct ontmenselijkt. Met een vingerwijzing naar links liepen zij direct richting crematoria; de vingerwijzing naar rechts betekende uitstel van een zekere dood die hoe dan ook komen zou. De geïndustrialiseerde doortraptheid van een door mensen bedachte efficiënte moordmachine die hier vorm heeft gekregen is niet te bevatten. Ook niet als je de restanten ervan ziet.
Nog cynischer wordt het als je beseft dat op zo’n 250 kilometer afstand vanaf deze plek van gestolde kwaadaardigheid opnieuw een oorlog woedt. Opnieuw ontketend door een despoot die de geschiedenis wil herschrijven; die een ander volk als minderwaardig ziet en haar bestaansrecht ontkent. Dan is de treurige conclusie dat we niet geleerd hebben van de geschiedenis. Althans: niet iedereen. Ondanks die treurige conclusie is het goed dat deze duistere plek bewaard en geconserveerd is. Roman Kent, oud-voorzitter van het Internationaal Auschwitz comité zei ooit: ‘Aan de 10 geboden, voeg ik een 11de toe, namelijk ’Gij zult niet onverschillig zijn. Niet onverschillig tegenover machtsmisbruik door overheden; tegenover politici die de geschiedenis willen herschrijven om hun daden te maskeren; tegenover autoriteiten die sociale structuren geweld aan doen; tegenover discriminatie van minderheden want juist minderheden dienen in een democratie beschermd te worden. Wie onverschillig blijft zou zomaar medeschuldig kunnen zijn aan een nieuw Auschwitz’.
Al zijn er geen woorden voor het kwaad dat hier is geschied, laten we niet onverschillig blijven. Stil, ontdaan en verpletterd verlaten we Auschwitz, net zo stil als de vogels die hier niet vliegen en niet zingen.